Μακάρι 10-11-01

ΕΚΤΟΣ ΤΡΟΧΙΑΣ

Περιπλάνηση στο νέο κύμα του χτες και του… σήμερα

Μουσικό Καφενείο Μακάρι Ζωοδόχου Πηγής και Κομνηνών

Οι "Εκτός Τροχιάς" σε μια

περιπλάνηση στο νέο κύμα του χτες και του… σήμερα

κείμενα παρουσίασης: Ηλίας Γιαννίρης

(για τις ανάγκες της παράστασης ετοιμάστηκε ειδικό χρονολόγιο για το ΝΕΟ ΚΥΜΑ.

Για να το δείτε πιέστε εδώ)

Έναρξη της παράστασης

Η αποψινή παράσταση μας αναφέρεται στο Νέο Κύμα του Χτες και του Σήμερα. Όχι γιατί το Νέο Κύμα συνεχίζεται. Αυτό έληξε οριστικά μαζί με την εποχή που το γέννησε, όπως άλλωστε συνέβη και με το ρεμπέτικο. Απλά, αρέσει στους Εκτός Τροχιάς να περιδιαβαίνουν τις μουσικές με τον δικό τους τρόπο, και να μας υπογραμμίζουν, όπως έκαναν οι τροβαδούροι όλων των εποχών, ότι εκτός από τα ξεφαντώματα και τους χορούς, εκτός από τη μοναξιά, υπάρχει και η ζεστασιά, η συντροφικότητα και ο αέναος πολιτισμός του τραγουδιού της ψυχής. Του τραγουδιού που στο απόγειο της ευαισθησίας του, τότε στη 10ετία του '60, το ονομάσαμε Νέο Κύμα.

Απόψε θα ακούσουμε ανακατεμένα τραγούδια από αυτό το "αειθαλές Νέο Κύμα", μαζί με διάφορες συνοδευτικές πληροφορίες, ανακατεμένες κι αυτές.

Απόπειρα εισαγωγής 1η.

Στο γύρισμα των 10ετιών '50-'60 με τον Χατζηδάκι-Θεοδωράκη γεννήθηκε αυτό που ονομάζουμε "έντεχνο λαϊκό τραγούδι". Το Νέο Κύμα της 10ετίας του '60, είναι νεολαίϊκη εκδοχή της επανάστασης που έφεραν στο ελληνικό τραγούδι οι Χατζηδάκις και Θεοδωράκης. Είναι το έντεχνο τραγούδι της νεολαίας.

Ξεκινάμε με ένα τραγούδι που ακουγόταν κατά κόρον στις Μπουάτ, και που θέτει με ισχυρό τρόπο το ερώτημα: Τι ήταν τέλος πάντων αυτό που αποκαλούμε "Νέο Κύμα";

  1. Οι νεκροθάπται
  2. Απόπειρα εισαγωγής 2η.

    Το Νέο κύμα είναι σαν μουσικό παραμύθι. Παραμύθι-παραμύθι δώσ' του κλότσο να αρχινήσει. Από την αυγή της ιστορίας ξέρουμε ότι υπήρχαν μουσικοί αφηγητές. Κάλυπταν την ανάγκη των ανθρώπων να ψυχαγωγούνται σε ώρες εκτός πανηγυριού ή χορού. Συνήθως ήταν περιπλανώμενοι, κυρίως γιατί τα στενά όρια του τόπου τους δεν τους εξασφάλιζαν το ακροατήριο που είχαν ανάγκη. Έψαχναν λοιπόν αλλού για ακροατές που θα 'θελαν να ακούσουν τα τραγούδια τους. Μάλιστα ήταν περιζήτητοι γιατί οι μουσικές τους αφηγήσεις είχαν μαζί με τον ψυχαγωγικό και διδακτικό ρόλο. Μουσικά παραμύθια λοιπόν, ο καλύτερος τρόπος να μαθαίνεις, για παράδειγμα τι είναι ο Λόρκα, τι είναι Ισπανικός Εμφύλιος, τι είναι θέατρο.

  3. Φτερωτή του μύλου
  4. Το "γύρνα φτερωτή του μύλου" είναι νέο κύμα, προέρχεται όμως από το θέατρο, για το οποίο και γράφτηκε. Όπως και οι νεκροθάπται, που ήταν επίσης από θεατρικό, τη Φαύστα του Μπόστ.

    Τελικό εισαγωγικό -επίκληση της μούσας

    Τι είναι το Νέο Κύμα του χτες και του σήμερα; Όλοι οι μουσικοί αφηγητές, οι προ-ομηρικοί ραψωδοί, οι μεσαιωνικοί Τροβαδούροι, οι ανατολίτες Ασίκηδες, οι τσιγγάνοι μουσικοί, οι λυράρηδες, καλούσαν τη μούσα να τους βοηθήσει.

    Ας καλέσουμε κι εμείς τη μούσα την πολύτροπο με ένα σύγχρονο "Νεοκυματικό" Τραγούδι:

  5. Όταν τραγουδάω
  6. Θανάσης Παπακωνσταντίνου

    Το Νέο Κύμα είναι ένα κλίμα

    Το Νέο Κύμα όλων των εποχών είναι ένα κλίμα. Είναι τρυφερό τραγούδι και ρομαντισμός. Είναι κυρίως μια ιδιαίτερη ζεστή σχέση του μουσικού ή των μουσικών με το κοινό τους, τους γνωστούς και φίλους.

    Το Νέο κύμα είναι ταυτόχρονα και εκείνη τη διάθεση του να είσαι εδώ αλλά και να μην είσαι, να είσαι παρών-απών, να είσαι εδώ αλλά η σκέψη σου να ταξιδεύει.

    Τρία τραγούδια από το 60 μέχρι σήμερα

  7. Τα μικρά παιδιά
  8. εκδρομή
  9. Καλοκαίρι
  10. Η προέλευση του νεολαιϊκού τραγουδιού

    Όταν οι πληθυσμοί όλων των εποχών έκαναν μεγάλες πόλεις, οι περιπλανώμενοι μουσικοί σταθεροποιούνταν σε μόνιμα στέκια, και ώρες-ώρες τραγουδούσε η μέσα ψυχή τους. Ο σκοπός τότε δεν ήταν ο χορός και το ξεφάντωμα, αλλά η αφήγηση με μουσική, η μυσταγωγία του να ακούς το στίχο μαζί με το λόγο. Μέσα στα μουσικά καφενεία, στα καφέ αμάν, στα καφέ σαντάν, στα καφωδεία, στους τεκέδες, στην μεσοπολεμική ταβέρνα, στη μπουάτ, στα μουσικά μπαρ υπήρχε μια παράπλευρη μουσική πορεία, μαζί με τα κυρίαρχα είδη και ρεύματα.

    Στην πόλη οι μουσικές φόρμες απελευθερώθηκαν από το παραδοσιακό και έγιναν έντεχνες. Στην Ελλάδα του 20ου αιώνα, Τροβαδούροι, όπως ο Αττίκ, αλλά και μουσικοί μετασχηματιστές του δημοτικού, όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, έδωσαν σημαντική ώθηση σε αυτό που ονομάζουμε "αστικό λαϊκό τραγούδι".

    Ακολούθησε το "αστικό έντεχνο λαϊκό τραγούδι" των Θεοδωράκη-Χατζηδάκι, για να ακολουθήσει αμέσως μετά μια παραλλαγή αυτού του ρεύματος του έντεχνου τραγουδιού που δημιουργήθηκε από τη νεολαία. Το "αστικό, έντεχνο νεολαιϊκο τραγούδι", με την ευαισθησία του, όπως ακούσαμε με τα προηγούμενα τρία τραγούδια, αλλά και με τα αντιπολεμικά-φιλειρηνικά του νοήματα, όπως θα ακούσουμε στα επόμενα δύο τραγούδια. Αυτό είναι Νέο Κύμα:

  11. Ιρλανδός και Ιουδαίος
  12. Τέσσερις Στρατηγοί
  13. Το τραγούδι ενώνει τους νέους

    Η νεολαία της 10ετίας του '60 ήταν η πρώτη μεταπολεμική γενιά. Η Ελλάδα μόλις έβγαινε από την τραυματική και διχαστική και μεταναστευτική 10ετία του '50. Οι φοιτητές συνυπήρχαν στο κέντρο της Αθήνας, σε στέκια. Το φιλειρηνικό κίνημα, με τον πόλεμο του Βιετνάμ, και αργότερα τους Χίππις, στο απόγειο του. Οι αγώνες μαζικοί και κοινοί, κυρίως για την εκλογική βία και νοθεία, το Κυπριακό, και το 1-1-4 άρθρο του Συντάγματος. Η νεολαία συμμετέχει παντού. Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι Γραμματέας στους Λαμπράκηδες. Υπήρχε ανάγκη για συζήτηση, αλλά και συντροφιά. Η μουσική πάντα ένωνε τους ανθρώπους. Τους νέους και τις νέες της 10ετίας του '60 τους ένωσε αυτή η καινούργια μουσική, που εμφανίστηκε το 1960-61 και το 1964 ονομάστηκε "Νέο Κύμα".

  14. Μια φορά θυμάμαι
  15. Το Νέο Κύμα είναι και "η απουσία του άλλου"

    Βέβαια σε τέτοιες εκδηλώσεις ρομαντισμού, όπως είναι το Νέο Κύμα κάθε εποχής, ιδιαίτερος λόγος γίνεται για τη γυναίκα. Η Μοναξιά του ενός, η απουσία του άλλου ίσως αποτελεί τον κορμό της ευαισθησίας του Νεοκυματικού ρομαντισμού. Ακολουθούν τρια τραγούδια.

  16. Μη μιλάς άλλο για αγάπη
  17. Μια παναγιά
  18. Πέρα από τη θάλασσα
  19. Οι... μουσικοί

    Οι μουσικοί του Νέου Κύματος δεν θα μπορούσαν να είναι παρά ...νέοι, που προέρχονταν περισσότερο από τις παρέες, παρά από το χώρο της μουσικής. Αν είχαν σχέση με τη μουσική τόσο το καλύτερο. Μόλις είχαν τελειώσει το σχολείο οι Καίτη Χωματά και η Πόπη Αστεριάδη. Ο Γιώργος Ζωγράφος και ο Αλέξης Γεωργίου ήταν ηθοποιοί. Η Αρλέτα και ο Νίκος Χουλιαράς σπούδαζαν στη Σχολή Καλών Τεχνών. Ο Γιώργος Κοντογιώργος σπούδαζε ιατρική. Ο Μιχάλης Βιολάρης ήταν φοιτητής φιλολογίας. Ο Διονύσης Σαββόπουλος δήλωνε ότι γράφει στίχους και μουσική και ότι δεν είναι τραγουδιστής.

    Μερικοί, όπως ο Γιάννης Αργύρης, ο Γιώργος Ζωγράφος, η Αρλέτα, ο Λάκης Παπάς παρέμειναν νέοι, φέροντας ανεξίτηλο μέσα στις 10ετίες το στίγμα της εποχής τους.

    Νέοι και νέες, ξέροντας λίγη μουσική και έχοντας περίσσευμα ευαισθησίας, με μια κιθάρα και ευαίσθητους-ανήσυχους στίχους έφτιαχναν παρεϊστικο κλίμα. Σχεδόν κάθε παρέα είχε και μια κιθάρα. Κάποιοι έγραφαν και στιχάκια. Άλλοι μελοποίησαν γνωστούς ποιητές. Έτσι βγήκαν οι μουσικοί του Νέου Κύματος. Μερικοί, όπως ο Σαββόπουλος εξέλιξαν τη μουσική τους ικανότητα μαζί με το κοινό τους, δίνοντας έμφαση στο στίχο. Άλλοι, που είχαν κάποια καλλιτεχνική παιδεία, έδωσαν πιο προχωρημένα έργα. Το "Μπολιβάρ" είναι μια τέτοια περίπτωση.

    Ας ακούσουμε 5 τραγούδια από αυτό που ονομάζουμε απόψε Νέο Κύμα του Χτες και του Σήμερα.

  20. Ο Έρωτας είναι πάντα μελαγχολικός
  21. Τα ήσυχα βράδια
  22. Τσιγάρο ατέλειωτο
  23. Άλικο λουλούδι
  24. Νυσταγμένη πολιτεία
  25. ΔΙΑΛΕΙΜΜΑ

    Η Μπουάτ

    Το Νέο Κύμα δημιούργησε τη Μπουάτ, και αντιστρόφως. Μπουάτ είναι στα γαλλικά το κουτί. Οι Μπουάτ ήταν μικρές σαν κουτιά και σέρβιραν φτηνά ποτά σε πολύ χαμηλή τιμή (στη Ρουλότα σέρβιραν και τραχανά), με χαμηλό φωτισμό, χαμηλά καθίσματα (πάγκοι ή σκαμνάκια, συχνά φλοκάτες και μαξιλάρια στο πάτωμα), χαμηλό παρείστικο ήχο χωρίς ενισχυτές. Στους τοίχους καλλιτεχνική εικονογράφηση. Η λιτότητα σε όλο της το μεγαλείο, με μεγάλο περίσσευμα διάθεσης για συνεύρεση και τραγούδι. Μερικές φορές διάβαζαν ποίηση ανάμεσα στα τραγούδια. Περίπου στο κλίμα που παλιότερα η γιαγιά έλεγε παραμύθια.

    Οι αμηχανίες μας, η εφηβεία μας, οι ανησυχίες μας, η αυτοκριτική ματιά μας. Ο Δ. Σαββόπουλος, ιδιαίτερα ευαίσθητος στα υπαρξιακά τότε και τώρα.

  26. Τα κορίτσια
  27. Καραγκιόζης
  28. Μπουάτ βέβαια σήμαινε "Πλάκα", κάτω από την Ακρόπολη. Γιατί εκεί, στη 10ετία του 60 είχαν απαξιωθεί τα παλιά σπίτια της περιοχής, δεν μπορούσαν και να γίνουν πολυκατοικίες λόγω της Ακρόπολης και της σχετικής απαγόρευσης. Εκείνη την εποχή ο κόσμος μετανάστευε μαζικά από τις μονοκατοικίες στις πολυκατοικίες. Φτηνά νοίκια λοιπόν στις μονοκατοικίες της περιοχής της Πλάκας, επιχειρήσεις χαμηλού κόστους, πελάτες φτωχαδάκια, φτηνές τιμές. Αυτό ήταν η Μπουάτ που στέγασε το Νέο Κύμα, ένα πραγματικό φυτώριο νέων καλλιτεχνών, και χώρος προβληματισμού και διαμόρφωσης δημοκρατικών συνειδήσεων, κυριολεκτικά εξωθεσμικό, ανθρώπινο, αυθεντικό.

    Το 1961 ανοίγει ο "Τιπούκειτος" σε ένα υπόγειο της οδού Νικοδήμου, ως καλλιτεχνικό καφενείο. Εκεί τραγουδούσαν με τις κιθάρες τους δυό άγνωστοι νεαροί: Ο Λάκης Παππάς πρώτα και κατόπιν ο Κώστας Χατζής.

    Άλλες μπουάτ της εποχής το Στέκι του Γιάννη (Πουλόπουλος) που σέρβιρε τραχανά, η Κιβωτός του Μίνου Αργυράκη (μετέπειτα Νεφέλες) όπου πρωτοτραγούδησε η Αρλέτα, οι Εσπερίδες του Γιάννη Αργύρη, η Ρουλότα (Χατζής, Σαββόπουλος, Χωματά), το Συμπόσιο, η Καρυάτις, η Απανεμιά, το Τετράδιο, η Αυλαία, ο Σκορπιός. Αμέσως μετά ακολούθησαν τα πλακιώτικα μπαράκια. Και αργότερα το χάος, μέχρι τα τέλη της 10ετίας του '70 που εκδιώχθηκαν από εκεί τα κέντρα για να σκορπίσουν στο υπόλοιπο κέντρο της πόλης.

    Η αέναη κριτική των νέων

    Το νέο κύμα ταυτίζεται με την περίοδο εκείνη που η Ελλάδα συνέρχεται από τις πληγές. Μια νέα γενιά έχει μεγαλώσει, η πρώτη μεταπολεμική, και έχει διάθεση να κάνει άλλα πράγματα. Μια γενιά που στέκεται με κριτική ματιά και στάση απέναντι στον κόσμο των μεγάλων. Ιδού τρία τραγούδια που ανήκουν στην κατηγορία αυτή, του Νέου Κύματος του χτες και του σήμερα

  29. Ποιος τη ζωή μου
  30. Οδός Σανταρόζα
  31. Ο φωτογράφος των Τρικάλων
  32. Το Νέο Κύμα είναι "δημόσια μουσική απόλαυση"

    Αξίζει βέβαια να υπενθυμίσουμε στους νεότερους ότι μόλις το 1958 πρώτο-κυκλοφόρησαν τα 45άρια, το 1961 έγινε το πρώτο LP 33,5 στροφών, το 1964 γίνεται η πρώτη στερεοφωνική ηχογράφηση, το 1965-66 πρώτο-εκπέμπει η τηλεόραση, και το 1970 η κασέτα και το κασετόφωνο. Άρα δεν υπήρχαν και σπουδαία τεχνικά μέσα για ιδιωτική απόλαυση.

    Επομένως, η βραδινή έξοδος και η καθημερινή ανάγκη για επικοινωνία-ψυχαγωγία ταυτίστηκαν. Το τι κουβεντολόι γινόταν λίγο πριν αρχίσει το πρόγραμμα δε λέγεται. Μόλις άρχιζε το πρόγραμμα, όλοι σιωπούσαν. Τη συντροφικότητα βοηθούσαν δραστικά και τα σκαμνάκια της μπουάτ, αφού ο ένας ήταν κυριολεκτικά πάνω στον άλλον. Η ατμόσφαιρα, ο ρομαντισμός εξασφαλιζόνταν από κεράκια και χαμηλά φώτα. Μέσα σε αυτό το κλίμα, ακόμη και ο ψίθυρος του καθένα μπορούσε να ακουστεί. Κυρίως όμως μπορούσε να ακουστεί η ψυχή του καλλιτέχνη μαζί με την ανθρώπινη μουσική του ερμηνεία, καθώς δεν υπήρχαν μικροφωνικές εγκαταστάσεις. Πολλές φορές δεν υπήρχε καν πάλκο.

    Τεράστια η ποιοτική διαφορά με την αμέσως επόμενη περίοδο που άρχισε με τη δικτατορία και συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές της 10ετίας του '80. Έμμεση απαγόρευση της ανθρώπινης επικοινωνίας της μπουάτ με αστυνομοκρατία. Μεγάλες πίστες, μεγάλες ορχήστρες, Βοσκόπουλοι και Μαρινέλες. Μετά τη δικτατορία, στις μεγάλες πίστες προστέθηκαν μεγάλα στάδια και συναυλίες. Ωστόσο, μερικοί παρέμειναν τροβαδούροι. Ο Άσιμος, ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου στα νιάτα του, ο Λοϊζος, μαζί με το μετεξελιγμένο Σαββόπουλο και τον πάντα ευαίσθητο Χατζηδάκι.

    Από το '80 μέχρι τις μέρες μας διαπιστώνουμε ευχάριστα ότι πλήθυναν ξανά οι τροβαδούροι. Ορισμένοι παίρνουν ασίκικα χαρακτηριστικά, όπως ο Ρος Ντέϊλι, ο Ξυδάκης, ο Λουδοβίκος των Ανωγείων, οι Χαϊνηδες.

    Τραγούδι με υπονοούμενα και κριτική

    Θα ακούσουμε 4 νεοκυματικά τραγούδια του χτές και του σήμερα που ασκούν έντονη κοινωνική κριτική.

  33. Άγγελος εξάγγελος
  34. Οι Μάγοι
  35. Ασιάτης
  36. Ο Πεχλιβάνης
  37. Η Λύρα

    Ας ξαναγυρίσουμε στο τότε. Το 1965 η νεοδημιουργηθείσα δισκογραφική εταιρεία "Λύρα" του Αλέκου Πατσιφά συγκεντρώνει και δισκογραφεί τους ανήσυχους νέους μουσικούς και όλους τους διανοούμενους της εποχής. Στο νέο μουσικό είδος που πλάσαρε έδωσε την προσωνυμία "Νέο Κύμα", κατά τη "nouvel vague" της Γαλλίας, δηλαδή τη νέα γενιά σκηνοθετών του γαλλικού κινηματογράφου του '60. Η "Λύρα" αποκρυστάλλωσε τη νέα ανερχόμενη κοινωνική μουσική ανάγκη, κυρίως της νεολαίας, να εκφραστεί.

    Ακολουθούν τρία τραγούδια που περιγράφουν "στιγμές" και σε κάνουν να ονειροπολείς.

  38. Ναύτη γέρο ναύτη
  39. Μπαλάντα του Αντρίκου
  40. Σε μια εκκλησιά
  41. Η σημερινή ύφεση του ψυχικού

    Σήμερα η κοινωνία είναι πια κατακερματισμένη. Οι μουσικοί ειδικεύονται σε ένα είδος και ένα κοινό, όπως ακριβώς ο καθένας προσπαθεί να ειδικευτεί σε κάτι για να το πουλάει καλύτερα. Το τραγούδι, ακόμη και το τραγούδι της ψυχής, αυτό που θα λέγαμε "αειθαλές Νέο Κύμα", δυστυχώς πρέπει να γίνει εμπόρευμα. Και ο τροβαδούρος πρέπει να περάσει από τα κανάλια της κάθε εταιρείας και να πουληθεί για να μπορέσει να εκφράσει την ψυχή του στο κοινό του. Είμαστε στην εξύψωση του τεχνικού και στην ύφεση του ψυχικού. Μερικοί, ευτυχώς, επιμένουν στο συντροφικό, το τρυφερό, το ποιοτικό, σαν μια μορφή αντίστασης στη βαρβαρότητα και τη χυδαιότητα.

    Επίλογος

    Θα τελειώσουμε με 7 τραγούδια.

    Ελπίζουμε να ζεστάθηκε σήμερα η ψυχή σας. Νάστε καλά μέχρι να τα ξαναπούμε.

     

  42. Συννεφούλα
  43. Άκρη δεν έχει ο ουρανός
  44. Είσαι ένας διάβολος
  45. Σε θέλω
  46. Δρόμο άλλαξε ο αγέρας
  47. Άσε τα ψέματα
  48. Ψυχοπαρθενίτσα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αγγελικόπουλος Βασίλης, "Ο Χατζηδάκις στην "Εποχή της Μελισσάνθης", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 4-11-2001.

Αγγελικόπουλος Βασ., "Το τραγούδι στο τέλος του αιώνα", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-7 ΗΜΕΡΕΣ, 26-4-1998

Αγγελικόπουλος Βασ., "Χατζηδάκης - Θεοδωράκης στο σταυροδρόμι του '60", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, 26 Απριλίου 1998.

Απέργης Φώτης, Αφιέρωμα-Η Columbia ξαναζεί, ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ, 25-26-12-1999.

Αφιέρωμα "Νεοελληνική Τέχνη- Τεχνοκρίτες και Ιστορικοί", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-7 ΗΜΕΡΕΣ, 8-3-1998

Αφιέρωμα-Αντίο Μάνο, ΕΘΝΟΣ, 17-6-1994.

Αφιέρωμα-Μάνος Χατζηδάκης-Μισός Αιώνας Μουσικής, ΑΥΓΗ, 16-6-1994.

Αφιέρωμα-Μάνος Χατζιδάκης-Έφυγε ο Μεγάλος Ερωτικός, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 16-6-1994.

Γεραμάνης Πάνος, Κάποτε στα Κέντρα, ΔΙΦΩΝΟ, Δεκέμβριος 1996.

Γεραμάνης Πάνος, Λουκιανού συναισθήματα, ΤΑ ΝΕΑ, 23-12-1992.

Γεωργούδης Παναγιώτης, Μια άγνωστη άνοιξη του ρεμπέτικου, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 4-10-1997.

Δημητριάδης Γιάννης, Ολύμπιανς και Βερμούτ, ΤΑ ΝΕΑ, 5-9-1994.

Δραγουμάνος Πέτρος, "Από τις 33 στροφές στα CD", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, 26-4-1998

Δραγουμάνος Πέτρος, ΟΔΗΓΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑΣ 1950- 1994 LPs & Maxi-Singles & CDs, Π. Δραγουμάνος, Αθήνα 1994.

Λιάβας Λάμπρος, διαβάζοντας τους ήχους, ΧΩΡΙΣ ΤΙΤΛΟ, Νο 1, Δεκ. 1999, Βουλή των Εφήβων.

Λιάβας Λάμπρος, Τα βιβλία των τραγουδιών, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 31-8-1994.

Μουσική-Επιμένουμε Ελληνικά, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 5-4-1997.

Παπαδάκης Γιώργος, Η Διασκέδαση στο Νεοελληνικό Πολιτισμό, ΔΙΦΩΝΟ, Δεκέμβριος 1996.

Παπακώστα Γιάννη "Φιλολογικά Καφενεία της Αθήνας", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-7 ΗΜΕΡΕΣ, 15-2-1998

Παπαστεφάνου Γιώργος, "Το Χρυσό Νέο Κύμα", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, 26-4-1998

Τέλος Εποχής-Η Δισκογραφία δεν μένει πια εδώ, ΤΟ ΒΗΜΑ, 5-1-1997.

Τσάμπρας Γιώργος, "Στον αστερισμό του έντεχνου", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, 26 Απριλίου 1998.

Χατζηδάκης Γιώργος, "Τα πρώτα σουξέ του αιώνα", ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ-ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, 26-4-1998